Öğretmenlik, ses sorunları açısından yüksek riskli bir meslektir. ABD’de 2.531 yetişkinle yapılan bir çalışmada, görüşme sırasında ses sorunu yaşadığını söyleyenlerin oranı öğretmenlerde %11,0, öğretmen olmayanlarda %6,2 bulundu; hayatı boyunca en az bir kez ses sorunu yaşamış olanların oranı ise öğretmenlerde %57,7, diğerlerinde %28,8’di.1 Bu ses kısıklığı büyük ölçüde sesin gürültülü ortamda, uzun süre ve yüksek şiddette kullanılmasıyla ilişkilidir; ilk basamakta ameliyat değil, ses kullanımını değiştirmeye yönelik yöntemler uygulanır.2,3
Bu yazıda öğretmenlerde ses kısıklığının neden sık görüldüğünü, sınıfta sesi korumak için neler yapılabileceğini, mikrofon kullanımına ilişkin araştırmaları, ses terapisinin yerini ve hangi durumlarda beklemeden KBB muayenesi gerektiğini anlatıyoruz. Amaç, sesinizi işinizi bırakmadan koruyabilmeniz için gerçekçi bir çerçeve sunmaktır.
Kısaca
- Risk belirgindir: Bir çalışmada görüşme sırasında ses sorunu yaşayan öğretmenlerin oranı, öğretmen olmayanların neredeyse iki katıydı.1
- Gürültü sesi zorlar: Gürültünün üzerinden konuşmaya çalışmak sese yük bindirir; gün içinde kısa ses molaları önerilir.3
- Mikrofon işe yarayabilir: Ses sorunu olan öğretmenlerle yapılan bir çalışmada, altı haftalık ses yükseltici kullanımı ses yakınmalarında anlamlı iyileşme sağladı.4
- Dört hafta ölçüttür: Dört hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında gırtlak muayenesi önerilir; sesini meslek olarak kullananlarda değerlendirme daha erken yapılabilir.5
- Ses terapisi temel tedavidir: Ses terapisi, sesin daha az zorlanarak üretilmesini öğretir; çoğu kişi birkaç ay boyunca ayda birkaç seans alır.6
Öğretmenlerde ses sorunları ne kadar sık?
Bu konudaki en çok başvurulan araştırmalardan biri, ABD’nin Iowa ve Utah eyaletlerinde rastgele seçilen 1.243 öğretmen ve 1.288 öğretmen olmayan yetişkinle yapılan telefon görüşmesine dayanır.1 Çalışmada öğretmenlerin ses sorunları nedeniyle hekime ya da dil ve konuşma terapistine başvurma oranı da belirgin olarak daha yüksekti.1
| Ölçüt | Öğretmenler | Öğretmen olmayanlar |
|---|---|---|
| Görüşme sırasında ses sorunu yaşayanlar | %11,01 | %6,21 |
| Hayatı boyunca ses sorunu yaşamış olanlar | %57,71 | %28,81 |
| Ses sorunu nedeniyle hekime ya da dil ve konuşma terapistine başvuranlar | %14,31 | %5,51 |
Aynı çalışmada öğretmen olmak, kadın olmak ve ailede ses sorunu öyküsü bulunması, geçmişte ses sorunu yaşamış olmakla ilişkili bulundu.1 Bu ilişkiler bir kişide sorunun mutlaka gelişeceği anlamına gelmez; yalnızca hangi gruplarda daha dikkatli olunması gerektiğini gösterir. Ses teli nodülleri, eğitmenler ve antrenörler gibi sesini yoğun kullanan diğer meslek gruplarında da sık görülür.2
Sınıfta sesi zorlayan etkenler
Sesin uzun süre, yüksek şiddette ya da zorlanarak kullanılması ses tellerinde tahrişe ve şişliğe yol açabilir; zamanla nodül (ses telinde nasır benzeri kabarıklık) ya da polip gibi lezyonlar gelişebilir.2 Ses teli nodülleri çocuklarda ve öğretmenler, eğitmenler, antrenörler gibi sesini yoğun kullananlarda daha sık görülür.2 Bu süreci fonotravma ve ses hastalıkları sayfamızda ayrıntılı olarak anlattık.
Öğretmenlikte bu yükü artıran başlıca etkenler şunlardır:
- Gürültü: Kalabalık bir sınıfta, koridorda ya da bahçede gürültünün üzerinden konuşmaya çalışmak sesi zorlar.3
- Dinlenmeden uzun süre konuşma: Sesi yeterince dinlendirmeden uzun süre ya da yüksek sesle konuşmak lezyon riskini artırır.2
- Hastayken ders anlatma: Üst solunum yolu enfeksiyonu sırasında sesi yoğun kullanmak riski artırabilir.2
- Eşlik eden etkenler: Sigara, reflü, alerji, sinüzit, fazla alkol ve kafein ses telindeki lezyonları kolaylaştırabilir ya da kötüleştirebilir.2
Gün sonunda sesin yorulması, akşamları kısılıp sabah toparlanması sık görülen erken bir örüntüdür. Bu konuyu konuşurken ses yorgunluğu yazımızda ayrıca ele aldık.
Sınıfta sesi korumak: günlük ses hijyeni
Ses hijyeni, sesi koruyan günlük alışkanlıkların bütünüdür. Öğretmenler için önerilerin çoğu ders düzenine kolayca eklenebilir:
- Bol su için: Gün içinde düzenli su içmek ses tellerinin nemli kalmasına yardımcı olur.3
- Ses molaları verin: Teneffüslerde ve ders aralarında kısa süreli sessizlik, sesin gün içinde dinlenmesini sağlar.3
- Gürültüyle yarışmayın: Gürültünün üzerinden konuşmaya çalışmak sesi zorlar.3 Sınıfın susmasını beklemek ya da el işareti, zil gibi sözsüz yöntemler kullanmak sesinizi yükseltme ihtiyacını azaltır.
- Isınmayı ihmal etmeyin: Uzun süre konuşmadan önce sesi ısıtmak ve evde nemlendirici kullanmak önerilir.2
- Alkol, kafein ve dumandan uzak durun: Alkol ve kafeini sınırlamak, sigara dumanından kaçınmak ses tellerini korur.2
- Hastayken sesinizi kısıtlayın: Soğuk algınlığı ya da grip sırasında yoğun ses kullanımından kaçınmak gerekir.2
Sık sık boğaz temizleme ihtiyacı, sesin sağlıklı olmadığını gösteren işaretlerden biri olarak sayılır.3 Boğazı temizlemek yerine bir yudum su içmek ya da yutkunmak sesi daha az zorlar; bu konuyu sürekli boğaz temizleme ve ses yazımızda anlattık. Ses kısıldığında fısıldamak da her zaman dinlendirici değildir: ses yakınması olan 100 hastayla yapılan bir çalışmada hastaların %69’unda fısıltı sırasında gırtlakta zorlanma arttı; ancak bu durum herkeste görülmedi.7 Sizin için güvenli olanı hekiminize ya da ses terapistinize sorun.
Mikrofon ve ses yükseltici kullanımı
NIDCD (ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü), sınıf gibi ortamlarda hafif bir mikrofon ve hoparlör sisteminin sesi korumaya önemli ölçüde yardımcı olabileceğini belirtir.3
Ses sorunu olan 44 öğretmenle yapılan randomize bir çalışmada katılımcılar üç gruba ayrıldı: 15 kişi taşınabilir ses yükseltici kullandı, 15 kişi ses hijyeni eğitimi aldı, 14 kişi ise herhangi bir tedavi almayan kontrol grubunda yer aldı.4 Altı haftanın sonunda ses yakınmalarını ölçen ölçeklerde ve ses kalitesine ilişkin akustik ölçümlerde anlamlı iyileşme yalnızca ses yükseltici grubunda görüldü; kontrol grubunun yakınma puanları ise kötüleşti.4 Ancak gruplar doğrudan karşılaştırıldığında her iki tedavi de bazı ölçütlerde tedavi almamaya göre daha iyi sonuç verdi ve ikisinden birinin diğerine üstün olduğu gösterilemedi. Ses yükseltici kullanan öğretmenler, ses hijyeni grubuna göre sesi daha kolay çıkardıklarını ve tedaviyi daha düzenli uygulayabildiklerini bildirdi.4
Bu bulgu, mikrofonun her öğretmen için tek başına yeterli olduğu anlamına gelmez. Ses yükseltici, sesin kullanılma biçimini değiştirmez; yalnızca gereken şiddeti azaltır. Ses tellerinde bir lezyon varsa önce muayeneyle tanının konması gerekir.
| Sesiniz ders sonunda kısılıyor mu?
Kaygınızı kısaca yazın: ses kısıklığının ne zamandır sürdüğünü ve gün içinde nasıl değiştiğini belirtmeniz yeterlidir. Fotoğraf ya da belge gerekiyorsa nasıl paylaşacağınızı size iletelim.
Ne zaman KBB muayenesi gerekir?
Amerikan KBB ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi Vakfı’nın (AAO-HNSF) ses kısıklığı kılavuzu, dört hafta içinde düzelmeyen ya da iyileşmeyen ses kısıklığında laringoskopi (ses tellerinin kamerayla incelenmesi) yapılmasını ya da hastanın bu muayene için yönlendirilmesini önerir; ciddi bir neden düşünülüyorsa bu süre beklenmez.5 Kılavuz, sesini meslek olarak kullanan kişileri gırtlağın daha erken değerlendirilmesini gerektirebilecek durumlar arasında sayar.5 Öğretmenler bu gruba girer.
Aşağıdaki durumlarda muayeneyi ertelememek gerekir:
- ses kısıklığı dört haftadır sürüyorsa ya da tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa;5
- sigara kullanıyorsanız ya da boyunda bir şişlik fark ettiyseniz;5
- nefes almada güçlük ya da nefes alırken ses (stridor) varsa; bu durum acil değerlendirme gerektirir.5
Ses bağırma ya da güçlü bir kullanım sırasında aniden değiştiyse sesinizi dinlendirin ve muayeneyi geciktirmeyin; olası nedenleri ani ses kaybı yazımızda anlattık.
Kılavuz, ses kısıklığında rutin antibiyotik kullanılmamasını ve gırtlak görülmeden yalnızca reflü şüphesiyle reflü ilacı başlanmamasını önerir.5 Bu nedenle tanı muayeneyle konmalıdır. Muayenenin nasıl yapıldığını laringoskopi ile ses teli muayenesi yazımızda, genel uyarı işaretlerini ise ses kısıklığı ne zaman ciddiye alınmalı yazımızda bulabilirsiniz.
Ses terapisi ve diğer tedaviler
Ses terapisi, ses bozukluklarını önlemek ya da tedavi etmek için eğitim ve ses egzersizlerini kullanan bir tedavidir ve ses bozukluklarında deneyimli dil ve konuşma terapistleri tarafından uygulanır.6 Terapi kişiye göre planlanır; ses hijyeni eğitimine ek olarak diyafram nefesi, boyun ve çenedeki gerginliği azaltan çalışmalar, mırıldanma ve titreşim egzersizleri ile sesin gücünü ve aralığını geliştiren egzersizleri içerebilir.6 Çoğu kişi birkaç ay boyunca ayda birkaç kez seansa katılır; süre, sorunun türüne ve evde düzenli çalışmaya bağlıdır.6
Kılavuz, ses terapisine uygun bir nedene bağlı ses kısıklığında ses terapisinin önerilmesini ve terapiden önce gırtlağın muayene edilmesini önerir.5 Ses teli nodülleri genellikle ses terapisiyle tedavi edilir; konservatif tedaviyle düzelmeyen nodüllerde cerrahi gerekebilir, polip ve kistlerde ise cerrahiye daha sık ihtiyaç duyulur.2 Ses terapisi, ses teli ameliyatından sonra iyileşme döneminde de kullanılır;6 çünkü sesi zorlayan alışkanlık değişmezse sorun yeniden ortaya çıkabilir. Bu iki yaklaşımı ses terapisi mi, ses cerrahisi mi yazımızda karşılaştırdık; nodül ile polip arasındaki farkı ise ses teli nodülü ve polibi farkı yazımızda anlattık.
Muayeneye gelmeden önce iki hafta boyunca kısa bir ses günlüğü tutmak, hangi günlerin sesinizi daha çok yorduğunu ve sesinizin bir gecede ne kadar toparlandığını görmeye yardımcı olur. Ders saatlerinizi, kalabalık ortamları ve ses kısıklığının başladığı saatleri not etmeniz yeterlidir.
Sık sorulan sorular
Öğretmenlerde ses kısıklığı neden bu kadar sık?
Öğretmenler sesini gün boyu, çoğu zaman gürültülü ortamlarda ve yeterince dinlendirmeden kullanır. Bir çalışmada hayatı boyunca ses sorunu yaşamış olanların oranı öğretmenlerde %57,7, öğretmen olmayanlarda %28,8 bulundu.1
Akşamları sesim kısılıyor ama sabah düzeliyor, muayene olmalı mıyım?
Bu örüntü sesin aşırı yüklendiğini düşündürür. Ses kısıklığı dört haftadan uzun sürerse ya da tekrarlarsa muayene önerilir; sesini meslek olarak kullananlarda değerlendirme daha erken yapılabilir.5
Sınıfta mikrofon kullanmak gerçekten işe yarar mı?
Ses sorunu olan öğretmenlerle yapılan bir çalışmada altı haftalık ses yükseltici kullanımı, ses yakınmalarında anlamlı iyileşme sağladı.4 Ancak mikrofon muayenenin ve gerekiyorsa ses terapisinin yerini tutmaz.
Ses kısıldığında fısıldamak sesi dinlendirir mi?
Her zaman değil. 100 hastalık bir çalışmada hastaların %69’unda fısıltı sırasında gırtlakta zorlanma arttı; hangi yöntemin sizin için güvenli olduğunu hekiminize sorun.7
Ses kısıklığında antibiyotik kullanmalı mıyım?
Ses kısıklığı kılavuzu, ses kısıklığında rutin antibiyotik kullanılmamasını önerir.5 Ses kısıklığının nedeni muayeneyle belirlenmelidir.
Ses terapisi ne kadar sürer?
Süre soruna göre değişir. Çoğu kişi birkaç ay boyunca ayda birkaç seans alır ve sonuç, evde düzenli çalışmaya bağlıdır.6
Ses teli nodülü olan bir öğretmen ameliyat olmak zorunda mı?
Çoğu zaman hayır. Nodüller genellikle ses terapisiyle tedavi edilir; cerrahi, konservatif tedaviyle düzelmeyen nodüllerde gündeme gelir.2
Hastayken derse girmem sesime zarar verir mi?
Üst solunum yolu enfeksiyonu sırasında sesi yoğun kullanmak ses telinde lezyon riskini artırabilir.2 Mümkünse o günlerde sesinizi kısıtlayın ve mikrofon kullanın.
KBB hekiminize sorabileceğiniz sorular
- Ses tellerimde nodül, polip ya da başka bir lezyon var mı?
- Ses kısıklığımda ses kullanımının, reflünün ya da başka bir nedenin payı nedir?
- Ses terapisine ihtiyacım var mı; kaç seans öngörüyorsunuz?
- Derslerde mikrofon kullanmam ya da ders yükümü bir süre azaltmam gerekir mi?
- Hangi belirtiler olursa sizi beklemeden aramalıyım?
| Sesinizi işinizi bırakmadan korumak için
Kaygınızı kısaca yazın; ses kısıklığının ne zamandır sürdüğünü ve haftada kaç saat ders verdiğinizi belirtin. Fotoğraf ya da belge gerekiyorsa nasıl paylaşacağınızı size iletelim. Paylaşım yolları için Fotoğraf ve Belge Paylaşımı sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Roy N, ve ark. Prevalence of Voice Disorders in Teachers and the General Population. J Speech Lang Hear Res. 2004;47(2):281-293.
- Cleveland Clinic. Vocal Cord Lesions: Nodules, Polyps and Cysts.
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Taking Care of Your Voice.
- Roy N, ve ark. Voice Amplification Versus Vocal Hygiene Instruction for Teachers With Voice Disorders: A Treatment Outcomes Study. J Speech Lang Hear Res. 2002;45(4):625-638.
- Stachler RJ, ve ark. Clinical Practice Guideline: Hoarseness (Dysphonia) (Update). Otolaryngol Head Neck Surg. 2018;158(1_suppl):S1-S42.
- Cleveland Clinic. Voice Therapy.
- Rubin AD, ve ark. Laryngeal Hyperfunction During Whispering: Reality or Myth? J Voice. 2006;20(1):121-127.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Acil belirtilerde beklemeden tıbbi yardım alın.

