Op. Dr. Esin Özlem Atmış, klinikte çekilmiş fotoğraf

Op. Dr. Esin Özlem Atmış

Fonotravma ve Ses Hastalıkları

Fonotravma, sesin kullanılma biçiminin ses tellerinde yol açtığı yaralanmadır: çok yüksek, çok uzun, çok güçlü. Pek çok nodül, polip ve kanamanın arkasında bulunur ve genellikle cerrahiyle değil, ses kullanımını değiştirerek tedavi edilir.

Ses sağlığı · Ses kullanımı ve yaralanma

Ses yaralanmalarının çoğu sesin kullanılma biçimiyle başlar. İyileşmelerin çoğu da oradan başlar.

Ses hastalıkları kabaca yapısal ya da sinirsel bir nedene bağlı organik ve sesin üretilme biçiminden kaynaklanan işlevsel olarak ikiye ayrılır; nodül gibi bazı yapısal değişikliklerin nedeni işlevseldir.1 Fonotravma tam bu kesişim noktasındadır: Tekrarlayan güçlü kullanım ses tellerini yaralar ve kalıcı değişiklikler bırakabilir.1,3

Bu sayfada uyarıcı belirtileri, kimlerin risk altında olduğunu, fonotravmanın nasıl değerlendirilip tedavi edildiğini ve sesine bağımlı çalışanların sesini nasıl koruyabileceğini anlatıyoruz.

Kısaca

  • Fonotravmanın sık sonuçları şişlik, nodül, polip ve ses teli kanamasıdır.3,5
  • Öğretmenler, şarkıcılar, çağrı merkezi çalışanları ve sesini yoğun kullananlar daha fazla risk altındadır.4
  • Uyarıcı belirtiler arasında ses kısıklığı, tiz notaların kaybı, boğazda tahriş ya da zorlanma hissi ve konuşmanın çaba gerektirmesi vardır.2
  • Tedavi esas olarak ses terapisi ve ses bakımıdır; cerrahi yanıt vermeyen lezyonlar içindir.1,4
  • Güçlü kullanım sırasında ani ses değişikliği kanama olabilir: Durun ve muayene olun.5

Uyarıcı belirtiler

NIDCD olası bir ses sorununun işaretlerini şöyle sıralar:2

  • kısık ya da pürüzlü ses;
  • şarkı söylerken bazı tiz notalara çıkamamak;
  • birden kalınlaşmış gibi gelen bir ses;
  • sık sık tahriş, ağrı ya da zorlanma hissi veren bir boğaz;
  • konuşmanın çaba gerektirmesi;
  • tekrar tekrar boğaz temizleme.

Gün boyunca giderek daha çok yorulan bir ses sık görülen erken bir örüntüdür. Bunu konuşurken sesin çabuk yorulması yazımızda ayrıntılı anlattık.

Kimler risk altında, neye yol açabilir?

Ses kısıklığı kılavuzu öğretmenleri, şarkıcıları ve çağrı merkezi çalışanlarını, yaşlıları ve sigara içenleri daha yüksek riskli gruplar arasında sayar.4 Antrenörler, avukatlar, din görevlileri, spor eğitmenleri ve küçük çocuğu olan ebeveynler de çoğu zaman aynı sorunu anlatır.

Olası sonuçTipik özelliklerİlk yaklaşım
Şişlik ve yorgunlukGün sonunda kötü, dinlenince daha iyi sesSes bakımı, yükü azaltmak2
Nodülİki ses telinde, yavaş gelişen, nasır benzeri3Ses terapisi3
PolipGenellikle tek taraflı; tek bir aşırı kullanımdan sonra gelişebilir3Terapi; çoğu zaman cerrahi3
KanamaGüçlü kullanım sırasında ani değişiklik5Tam ses istirahati ve muayene5

Değerlendirme

Tercihen stroboskopiyle yapılan laringoskopi, ses tellerinde şişlik, lezyon ya da kanama olup olmadığını ve nasıl titreştiklerini gösterir.3 Kılavuz, dört hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında, sesini meslek olarak kullananlarda daha erken laringoskopi önerir.4 Ardından ses terapisti sesin nasıl üretildiğini değerlendirebilir; tedavinin temeli budur.1

Tedavi

Yaşam kalitesini etkileyen ses kısıklığında ses terapisi güçlü biçimde önerilir.4 Terapi nefes, sesin başlatılması, rezonans ve gerginlik üzerinde doğrudan çalışmayı ses tellerini koruyan alışkanlıklar olan ses hijyeniyle birleştirir.1 Cerrahi, diğer tedavilere yanıt vermeyen iyi huylu lezyonlarda düşünülür ve sonrasında terapiye devam edilir.4 Kılavuz ses kısıklığında antibiyotik kullanılmasını da önermez.4

Sahne kararları şarkıcılarda ses kısıklığı, bu alışkanlığı kırmanın yolları ise sürekli boğaz temizleme yazımızda.

Sesini yoğun kullananlar için basit bir ses planı

Konuşarak ya da şarkı söyleyerek para kazananlar sesi işlerinin diğer araçları gibi ele aldığında fayda görür. Bir ses terapistiyle yapılan plan genellikle dört şeyi kapsar:

  1. Yük: Günde kaç saat konuşma ya da şarkı söyleme, en yoğun bölümler nerede? Bunları yaymak ya da kısa sessiz molalar eklemek zorlanmayı azaltır.2
  2. Ortam: Üstünden konuşmak zorunda kaldığınız gürültü, ofislerde ve uçaklarda kuru hava, mikrofonsuz salonlar.2
  3. Teknik: Sesin zorlamadan taşınması için nefes desteği, kolay başlatma ve rezonans.1
  4. Erken uyarı: Tiz notaların kaybı ya da tahrişli bir boğaz gibi kendi aşırı yük işaretleriniz nelerdir ve ortaya çıktıklarında ne yapacaksınız?2

Randevudan önce iki hafta kısa bir ses günlüğü tutmak, hangi gün ve işlerin sese en çok mal olduğunu ve sesin bir gecede ne kadar toparlandığını gösterdiği için planı kurmayı çok kolaylaştırır.

Günlük koruma

AlışkanlıkNeden işe yarar?
Su için; kapalı ortamda yaklaşık %30 nem hedefleyinSes tellerini nemli tutar2
Yoğun günlerde ses molaları verinDokuya toparlanma zamanı verir2
Mikrofon kullanın; gürültüyle yarışmayınZorlamayı azaltır2
Boğaz temizlemek yerine bir yudum su için ya da yutkununBoğaz temizleme ses tellerini birbirine çarptırır6
Sigara içmeyin; alkolü ve kafeini sınırlayınSes tellerini kurutur ve tahriş eder2
Ani ses değişikliğinde durunKanama olabilir5

Değerlendirme için şehir dışından geliyorsanız sesinizin en kötü olduğu bir anın kaydını ve haftalık ses yükünüze dair bir notu getirin. Ses terapisi genellikle sonrasında yaşadığınız yere yakın sürdürülür.

Op. Dr. Esin Özlem Atmış ve ses hastalıkları

Op. Dr. Esin Özlem Atmış, University of Manchester’da ses ve yutma bozukluklarına odaklanan Advanced Laryngology Fellowship programını (2018–2019) tamamlamış; Graz Foniatri Bölümü’nde (2014) ve Philadelphia’da The Voice Foundation ile (2013) eğitim almış, 2017’deki 4. Avrupa KBB Kongresi’nde performans sanatlarıyla ilişkili KBB oturumlarına başkanlık etmiştir. British Voice Association üyesidir. Kaynaklar hakkımda sayfasında.

Sık sorulan sorular

Fonotravma nedir?

Bağırma, uzun süre yüksek sesle konuşma ya da güçlü şarkı söyleme gibi ses kullanımına bağlı ses teli yaralanmasıdır.1,3

Boğaz temizlemek de buna dahil mi?

Evet. Tekrarlayan güçlü boğaz temizleme ses tellerini birbirine çarptırır ve tahrişi sürdürebilir.6

Ne zaman doktora gitmeliyim?

Ses kısıklığı dört haftadan uzun sürerse; sesinizi meslek olarak kullanıyorsanız ya da değişiklik ani olduysa daha erken.4,5

Ameliyat gerekir mi?

Genellikle hayır. Temel tedavi ses terapisi ve ses bakımıdır; cerrahi yanıt vermeyen lezyonlarda düşünülür.4

Fısıldamak iyi bir dinlenme yolu mu?

Zorlanarak fısıldamak sesi yorabilir. Ne kadar ses kullanımının sizin için güvenli olduğunu doktorunuza ya da terapistinize sorun.

Çocuklarda fonotravma olur mu?

Evet, özellikle çok bağıran çocuklarda; nodül sık görülen bir sonucudur.3

Kaynaklar

  1. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Practice Portal: Voice Disorders.
  2. NIDCD (ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri). Taking Care of Your Voice.
  3. Cleveland Clinic. Vocal Cord Lesions: Nodules, Polyps and Cysts.
  4. AAO-HNSF. Ses Kısıklığı (Disfoni) Klinik Uygulama Kılavuzu güncellemesi, hasta özeti (2018).
  5. Keck Medicine of USC. Hemorrhage (Vocal Fold Bleed).
  6. UK HealthCare (University of Kentucky). Chronic throat clearing should be evaluated by a professional.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Nefes darlığı, yoğun kanama gibi acil belirtilerde beklemeden tıbbi yardım alın.

Mesleğinizi sürdürdüğünüz sesinizi koruyun.

Muayene ses tellerinde hâlihazırda bir değişiklik olup olmadığını gösterir; ses terapisi bir sonrakini önleyecek araçları verir.

WhatsApp’tan yazın →