Uyarıcı belirtiler
NIDCD olası bir ses sorununun işaretlerini şöyle sıralar:2
- kısık ya da pürüzlü ses;
- şarkı söylerken bazı tiz notalara çıkamamak;
- birden kalınlaşmış gibi gelen bir ses;
- sık sık tahriş, ağrı ya da zorlanma hissi veren bir boğaz;
- konuşmanın çaba gerektirmesi;
- tekrar tekrar boğaz temizleme.
Gün boyunca giderek daha çok yorulan bir ses sık görülen erken bir örüntüdür. Bunu konuşurken sesin çabuk yorulması yazımızda ayrıntılı anlattık.
Kimler risk altında, neye yol açabilir?
Ses kısıklığı kılavuzu öğretmenleri, şarkıcıları ve çağrı merkezi çalışanlarını, yaşlıları ve sigara içenleri daha yüksek riskli gruplar arasında sayar.4 Antrenörler, avukatlar, din görevlileri, spor eğitmenleri ve küçük çocuğu olan ebeveynler de çoğu zaman aynı sorunu anlatır.
| Olası sonuç | Tipik özellikler | İlk yaklaşım |
|---|
| Şişlik ve yorgunluk | Gün sonunda kötü, dinlenince daha iyi ses | Ses bakımı, yükü azaltmak2 |
| Nodül | İki ses telinde, yavaş gelişen, nasır benzeri3 | Ses terapisi3 |
| Polip | Genellikle tek taraflı; tek bir aşırı kullanımdan sonra gelişebilir3 | Terapi; çoğu zaman cerrahi3 |
| Kanama | Güçlü kullanım sırasında ani değişiklik5 | Tam ses istirahati ve muayene5 |
Değerlendirme
Tercihen stroboskopiyle yapılan laringoskopi, ses tellerinde şişlik, lezyon ya da kanama olup olmadığını ve nasıl titreştiklerini gösterir.3 Kılavuz, dört hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında, sesini meslek olarak kullananlarda daha erken laringoskopi önerir.4 Ardından ses terapisti sesin nasıl üretildiğini değerlendirebilir; tedavinin temeli budur.1
Tedavi
Yaşam kalitesini etkileyen ses kısıklığında ses terapisi güçlü biçimde önerilir.4 Terapi nefes, sesin başlatılması, rezonans ve gerginlik üzerinde doğrudan çalışmayı ses tellerini koruyan alışkanlıklar olan ses hijyeniyle birleştirir.1 Cerrahi, diğer tedavilere yanıt vermeyen iyi huylu lezyonlarda düşünülür ve sonrasında terapiye devam edilir.4 Kılavuz ses kısıklığında antibiyotik kullanılmasını da önermez.4
Sahne kararları şarkıcılarda ses kısıklığı, bu alışkanlığı kırmanın yolları ise sürekli boğaz temizleme yazımızda.
Sesini yoğun kullananlar için basit bir ses planı
Konuşarak ya da şarkı söyleyerek para kazananlar sesi işlerinin diğer araçları gibi ele aldığında fayda görür. Bir ses terapistiyle yapılan plan genellikle dört şeyi kapsar:
- Yük: Günde kaç saat konuşma ya da şarkı söyleme, en yoğun bölümler nerede? Bunları yaymak ya da kısa sessiz molalar eklemek zorlanmayı azaltır.2
- Ortam: Üstünden konuşmak zorunda kaldığınız gürültü, ofislerde ve uçaklarda kuru hava, mikrofonsuz salonlar.2
- Teknik: Sesin zorlamadan taşınması için nefes desteği, kolay başlatma ve rezonans.1
- Erken uyarı: Tiz notaların kaybı ya da tahrişli bir boğaz gibi kendi aşırı yük işaretleriniz nelerdir ve ortaya çıktıklarında ne yapacaksınız?2
Randevudan önce iki hafta kısa bir ses günlüğü tutmak, hangi gün ve işlerin sese en çok mal olduğunu ve sesin bir gecede ne kadar toparlandığını gösterdiği için planı kurmayı çok kolaylaştırır.
Günlük koruma
| Alışkanlık | Neden işe yarar? |
|---|
| Su için; kapalı ortamda yaklaşık %30 nem hedefleyin | Ses tellerini nemli tutar2 |
| Yoğun günlerde ses molaları verin | Dokuya toparlanma zamanı verir2 |
| Mikrofon kullanın; gürültüyle yarışmayın | Zorlamayı azaltır2 |
| Boğaz temizlemek yerine bir yudum su için ya da yutkunun | Boğaz temizleme ses tellerini birbirine çarptırır6 |
| Sigara içmeyin; alkolü ve kafeini sınırlayın | Ses tellerini kurutur ve tahriş eder2 |
| Ani ses değişikliğinde durun | Kanama olabilir5 |
Değerlendirme için şehir dışından geliyorsanız sesinizin en kötü olduğu bir anın kaydını ve haftalık ses yükünüze dair bir notu getirin. Ses terapisi genellikle sonrasında yaşadığınız yere yakın sürdürülür.
Op. Dr. Esin Özlem Atmış ve ses hastalıkları
Op. Dr. Esin Özlem Atmış, University of Manchester’da ses ve yutma bozukluklarına odaklanan Advanced Laryngology Fellowship programını (2018–2019) tamamlamış; Graz Foniatri Bölümü’nde (2014) ve Philadelphia’da The Voice Foundation ile (2013) eğitim almış, 2017’deki 4. Avrupa KBB Kongresi’nde performans sanatlarıyla ilişkili KBB oturumlarına başkanlık etmiştir. British Voice Association üyesidir. Kaynaklar hakkımda sayfasında.
Sık sorulan sorular
Fonotravma nedir?
Bağırma, uzun süre yüksek sesle konuşma ya da güçlü şarkı söyleme gibi ses kullanımına bağlı ses teli yaralanmasıdır.1,3
Boğaz temizlemek de buna dahil mi?
Evet. Tekrarlayan güçlü boğaz temizleme ses tellerini birbirine çarptırır ve tahrişi sürdürebilir.6
Ne zaman doktora gitmeliyim?
Ses kısıklığı dört haftadan uzun sürerse; sesinizi meslek olarak kullanıyorsanız ya da değişiklik ani olduysa daha erken.4,5
Ameliyat gerekir mi?
Genellikle hayır. Temel tedavi ses terapisi ve ses bakımıdır; cerrahi yanıt vermeyen lezyonlarda düşünülür.4
Fısıldamak iyi bir dinlenme yolu mu?
Zorlanarak fısıldamak sesi yorabilir. Ne kadar ses kullanımının sizin için güvenli olduğunu doktorunuza ya da terapistinize sorun.
Çocuklarda fonotravma olur mu?
Evet, özellikle çok bağıran çocuklarda; nodül sık görülen bir sonucudur.3