Öpücük hastalığı, tıptaki adıyla enfeksiyöz mononükleoz, çoğunlukla Epstein-Barr virüsünün (EBV) yol açtığı bir viral enfeksiyondur. Tükürükle bulaştığı için bu adı almıştır; en sık 15-24 yaş arasında görülür.1 Şiddetli boğaz ağrısı, ateş, büyümüş bademcikler ve boyunda şiş lenf bezleriyle başladığında bademcik iltihabıyla kolayca karışabilir.
Bu yazıda belirtileri, nasıl bulaştığını, tanının nasıl konduğunu, iyileşme sürecini ve hangi durumlarda beklemeden yardım almanız gerektiğini anlatıyoruz.
Kısaca
- Neden olur: Çoğunlukla Epstein-Barr virüsü; tükürükle, öpüşme ya da bardak ve çatal-kaşık paylaşımıyla bulaşır.1
- Belirtiler: Ateş, boğaz ağrısı, boyunda ve vücudun başka yerlerinde şiş lenf bezleri, baş ağrısı, yorgunluk, bazen döküntü.1
- Antibiyotik işe yaramaz: Hastalık viraldir; amoksisilin gibi antibiyotikler ise döküntüye yol açabilir.1,2
- İyileşme: Belirtiler genellikle 2-4 haftada düzelmeye başlar; yorgunluk bazen haftalarca, nadiren aylarca sürebilir.1,3
- Dalak: Hastaların yaklaşık yarısında dalak büyür; bu nedenle bir süre ağır egzersiz ve temas sporlarından kaçınılır.2,3
Öpücük hastalığı nedir?
Enfeksiyöz mononükleoz (İngilizcede glandular fever ya da mono) çoğunlukla Epstein-Barr virüsünün neden olduğu bir enfeksiyondur ve en sık ergenlerde ve genç erişkinlerde görülür.1 Küçük çocuklarda enfeksiyon çoğu zaman hafif ya da belirtisiz geçer; daha büyük çocuklarda ve erişkinlerde ise ateş, yaygın lenf bezi büyümesi ve üzeri beyaz-gri iltihaplı bir boğaz tablosu tipiktir.2
Virüs tükürükle bulaşır: öpüşme, bardak ya da çatal-kaşık paylaşımı en sık yollardır.1 Kuluçka süresi yaklaşık 4-6 haftadır.2 NHS, belirtiler başlamadan önceki 7 haftaya kadar ve iyileştikten sonra da birkaç ay boyunca virüsün bulaştırılabildiğini belirtir.1 Hastalık genellikle bir kez geçirilir; ikinci kez geçirmek nadirdir.3
Belirtiler
- yüksek ateş;
- boğaz ağrısı ve yutkunurken ağrı;
- boyunda, koltuk altında ya da kasıkta şiş lenf bezleri;
- baş ağrısı ve belirgin yorgunluk;
- bazen ciltte döküntü.1
Belirtiler genellikle bir ile birkaç hafta sürer.2 Halsizlik çoğu kişide birkaç haftada geçer; ancak yaklaşık her 10 kişiden birinde aylarca süren viral sonrası yorgunluk gelişebilir.3
Bademcik iltihabından farkı
Öpücük hastalığında bademcikler büyüyüp üzeri iltihaplı görünebildiği için tablo ilk bakışta bakteriyel bademcik iltihabına benzer. Aşağıdaki ipuçları ayırt etmeye yardım eder; kesin ayrım için muayene ve gerekirse kan testi gerekir.1,4
| Özellik | Öpücük hastalığı (EBV) | Bademcik iltihabı |
|---|---|---|
| Yaş | En sık 15-24 yaş1 | Her yaşta, özellikle çocuklarda4 |
| Lenf bezleri | Boyun yanında koltuk altı ve kasıkta da olabilir1 | Çoğunlukla boyunda |
| Süre | Belirtiler 2-4 haftada düzelmeye başlar1 | Çoğunlukla 3-4 günde geçer4 |
| Yorgunluk | Belirgin; haftalarca sürebilir3 | Genellikle kısa süreli |
| Dalak büyümesi | Yaklaşık yarısında2 | Beklenmez |
| Antibiyotik | Yararsız; amoksisilin döküntü yapabilir2 | Bakteriyel ise gerekebilir4 |
“Antibiyotik kullandım ama boğazım geçmedi, üstüne döküntü çıktı” öyküsü, öpücük hastalığını akla getiren tipik bir durumdur.2 Tekrarlayan bademcik iltihaplarında ameliyat kararının nasıl verildiğini bademcik ameliyatı ne zaman gerekir yazımızda anlattık.
Tanı nasıl konur?
Tanı muayene bulguları ve kan testiyle konur. Kan testi Epstein-Barr virüsüne karşı oluşan antikorlara bakar ve bademcik iltihabı gibi diğer durumları dışlamaya yardım eder.1 Hastalığın çok erken döneminde test negatif çıkabilir; şüphe sürüyorsa birkaç hafta sonra tekrarlanabilir.3
Tedavi ve evde bakım
Öpücük hastalığı viral bir enfeksiyon olduğu için antibiyotiklerle tedavi edilmez; kendiliğinden geçer.1 İyileşme sürecinde önerilenler:1,3
- dinlenmek;
- bol sıvı almak (yutmak acıtıyorsa sık sık küçük yudumlar);
- parasetamol ya da ibuprofen gibi ağrı kesiciler; 16 yaş altındaki çocuklara aspirin verilmemelidir;
- iyileşene kadar alkolden uzak durmak;
- öpüşmekten, bardak ve çatal-kaşık paylaşmaktan ve kan bağışından kaçınmak.
Rutin steroid kullanımını destekleyen yeterli kanıt yoktur.3 Bademcikler çok büyüyüp yutkunmayı ya da nefesi ciddi biçimde zorlaştırıyorsa durum acil değerlendirilir; tedaviye hekim karar verir.
Spor, dalak ve günlük yaşama dönüş
Enfeksiyon sırasında dalak büyüyebilir ve darbeye karşı hassaslaşır; bu nedenle iyileşme döneminde temas sporlarından kaçınılması önerilir.2 Patient.info, ragbi gibi temas sporlarından hastalıktan sonra sekiz hafta uzak durulmasını önerir; dalak çoğu kişide yaklaşık üç haftada küçülse de bazılarında sekiz hafta sürebilir.3 Ağır kaldırma ve yorucu egzersizden de bir süre kaçınılmalıdır.1
Kendinizi daha iyi hissettiğinizde işe ya da okula dönebilirsiniz.1 Okuldan uzaklaştırma gerekli değildir.2 Sporculara, özellikle temas sporu yapanlara, dönüş zamanını hekimle birlikte planlamalarını öneririz.
Ne zaman acil?
NHS, aşağıdaki durumlarda beklemeden acil yardım (Türkiye’de 112) istenmesini önerir:1
- kendi tükürüğünüzü bile yutamıyorsanız;
- ciddi nefes darlığı varsa;
- şiddetli karın ağrısı varsa (dalakla ilgili olabilir).
Nefes almakta ya da yutkunmakta güçlük, çok yüksek ateş, giderek kötüleşen boğaz ağrısı, boynun iki yanında belirgin şişlik ya da aşırı halsizlik de aynı gün değerlendirme gerektirir.1 Bu durumlarda kendiniz araç kullanarak hastaneye gitmeyin.
Sık sorulan sorular
Öpücük hastalığı yalnızca öpüşmeyle mi bulaşır?
Öpücük hastalığı kaç günde geçer?
Antibiyotik kullanmalı mıyım?
Ne zaman spora dönebilirim?
Dalak büyümesi riski nedeniyle temas sporlarından genellikle sekiz hafta uzak durulması önerilir; dönüşü hekiminizle planlayın.3
Bir kez geçiren tekrar yakalanır mı?
İkinci bir atak nadirdir; enfeksiyon genellikle kalıcı bağışıklık bırakır.3
Boğaz ağrınız geçmiyor mu?
Belirtilerin ne zaman başladığını, kullandığınız ilaçları ve varsa kan testi sonuçlarınızı yanınıza alın. Yutkunma ya da nefes almada güçlük varsa beklemeden acil yardım alın.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Acil belirtilerde beklemeden tıbbi yardım alın.